Economische, sociale en culturele rechten

Economische, sociale en culturele rechten: een paar begrippen

Economische, sociale en culturele rechten zijn rechten die het individu verzekeren van een levensstandaard op een waardig en aanvaardbaar peil. Deze rechten behelzen:

  • het recht op arbeid, de vrije keuze van beroep en goede werkomstandigheden
  • het stakingsrecht en het recht om een vakvereniging op te richten of erbij aan te sluiten
  • het recht op sociale zekerheid
  • het recht op een aanvaardbare levensstandaard (waaronder begrepen voeding, huisvesting, geschikte sociale diensten en geneeskundige voorzieningen)
  • het recht om een gezin te stichten
  • het recht op gezondheid
  • het recht op onderwijs
  • het recht op een culturele identiteit en het recht om deel te nemen aan het culturele leven.

Vanuit historisch oogpunt zijn deze rechten de tweede generatie mensenrechten. In ons deel van de wereld kwam de erkenning  er na die van de burgerrechten en politieke rechten. Daarbij komt nog dat vele van deze rechten pas in de grondwetten van de westerse landen werden opgenomen nadat ze al bij internationale instrumenten waren  gewaarborgd. Economische, sociale en culturele verschillen hoofdzakelijk van burgerrechten en politieke rechten omdat het programmatische rechten zijn). Dit betekent dat een regering zelf het nodige moet doen om deze rechten volledig te waarborgen door zoveel mogelijk middelen aan te wenden. De twee generaties mensenrechten mogen dan al onderling van elkaar verschillen, toch zijn ze onderling afhankelijk. Het recht op persoonlijke levenssfeer kan immers bezwaarlijk worden uitgeoefend indien het recht op huisvesting niet is gewaarborgd. En zonder recht op onderwijs zouden het recht op vrije meningsuiting en het recht op geweten wel heel beperkt zijn.

Internationale en regionale instrumenten

De universele verklaring van de rechten van de mens van 1948 voorziet in een aantal economische, sociale en culturele rechten zoals het recht op sociale zekerheid, het recht op arbeid en de vrije keuze van beroep, het recht om deel te nemen aan het culturele leven van de gemeenschap, enz. België is partij bij het Internationaal Verdrag inzake economische, sociale en culturele rechten dat sinds 1966 de genoemde rechten erkent en beschermt. Sinds 2008 is er ook een facultatief  Protocol bij het verdrag waaraan ons land actief heeft meegeschreven. Het protocol voorziet in een klachtrecht dat ten aanzien van het Comité voor economische, sociale en culturele rechten kan worden uitgeoefend. Dit is een belangrijke stap in de richting van de afdwingbaarheid van deze rechten.

Voorts zijn er internationale organisaties die werken aan verdragen inzake de bescherming van bepaalde economische, sociale of culturele rechten. De internationale arbeidsorganisatie (ILO) bijvoorbeeld werkt aan verdragen die te maken hebben met de bescherming van werknemers. De UNESCO (VN-organisatie voor onderwijs, wetenschap en cultuur) is begaan met de bevordering en bescherming van culturele rechten. Zij werkt bijvoorbeeld aan verdragen over de bescherming van culturele goederen of de diversiteit van cultuuruitingen.

Op het niveau van de Raad van Europa is er het Europees Sociaal handvest (1961) en het herziene Sociaal Handvest (1996) die handelen over economische en sociale rechten.

Optreden van België en de Europese Unie

Ons land draagt de eerbiediging van de economische, sociale en culturele rechten hoog in het vaandel. Deze rechten behelzen immers het materiële welzijn van het individu. Het recht op voedsel, het recht op gezondheid of het recht op onderwijs vormen immers de grondslag van een menswaardig bestaan.  Artikel 23 van de Belgische grondwet bevestigt dat eenieder het recht heeft een menswaardig leven te leiden. Het artikel somt een aantal economische, sociale en cultuele rechten op en bepaalt dat ze gewaarborgd zijn door de wet. Deze rechten en de andere rechten van de mens dienen op voet van gelijkheid te worden behandeld omdat ze onderling afhankelijk en ondeelbaar zijn.

België en de Europese Unie brengen de eerbieding van de mensenrechten ter sprake in hun contacten met derde landen. België ijvert ook voor de bevordering en de eerbiediging van deze rechten en voor de ontwikkeling van normen op internationaal niveau. In VN-verband is ons land betrokken bij de ontwikkelingen ter zake van mensenrechtenmechanismen (resoluties, bijzondere verslaggevers, enz.).

Internationaal Verdrag inzake economische, sociale en culturele rechten:
Franse tekst
Engelse tekst

Facultatief Protocol bij het Internationaal Verdrag inzake economische, sociale en culturele rechten:
Franse tekst
Engelse tekst

Europees Sociaal Handvest (herzien) van de Raad van Europa:
Franse tekst
Engelse tekst 

Internationale Arbeidsorganisatie:
Franse tekst
Engelse tekst

UNESCO:
Franse tekst
Engelse tekst