Centraal- en Oost-Europa
De opening van het IJzeren Gordijn dat Europa verdeelde, de beëindiging van het Warschau Pact en het uiteenvallen van de Sovjet-Unie in de periode 1989-1991 leidden in Centraal- en Oost-Europa tot ingrijpende politieke en economische veranderingen. In 1999 traden Hongarije, Polen en de Tsjechische Republiek toe tot de NAVO. In maart 2004 volgden Estland, Letland, Litouwen, Slowakije, Slovenië, Bulgarije en Roemenië. Dezelfde landen, op de twee laatste na, werden in mei 2004 samen met Cyprus en Malta lid van de Europese Unie. Roemenië en Bulgarije zijn in 2007 tot de EU toegetreden.
Het einde van de Sovjet-Unie, in 1991, leidde tot de onafhankelijkheid van 15 nieuwe staten. Drie ervan (Estland, Letland en Litouwen) zijn tot de EU en de NAVO toegetreden. De overige 11 staten vormen samen het Gemenebest van Onafhankelijke Staten (GOS). Rusland, zelfs na de opheffing van de USSR het grootste land ter wereld qua oppervlakte, werd lid van de G8 en heeft een bevoorrechte relatie met de EU en de NAVO. Georgië trok zich in 2009 uit de GOS terug.
Door de EU uitbreiding verschoof de EU-buitengrens oostwaarts. Het Europees Nabuurschapbeleid, een initiatief dat de EU in 2004 nam, versterkt de banden met Oekraïne, de Republiek Moldavië, Armenië, Georgië en Belarus. De landen van Centraal-Azië, met name Kazachstan, Oezbekistan, Kirgizië, Tadzjikistan en Turkmenistan, zijn niet alleen geostrategisch, maar ook economisch van groot belang. Over deze regio liep de legendarische Zijderoute naar China. Ook nu nog vervullen ze een brugfunctie met het Verre Oosten.
De Belgische diplomatie heeft op deze ontwikkelingen ingespeeld. Sinds de opening van ambassades in Riga (Letland) en Tallinn (Estland) is ons land in alle EU-lidstaten vertegenwoordigd. De contacten met Rusland zijn de laatste jaren aanzienlijk in belang toegenomen; daarvan getuigt de recente opening van een Consulaat-generaal in Sint-Petersburg. De Belgische ambassadeur in Moskou is ook geaccrediteerd in Minsk (Belarus). Binnenkort wordt hij vermoedelijk ook geaccrediteerd voor Tasjkent (Oezbekistan) en Erevan (Armenië). Reeds in 1993 opende België een ambassade in Kiev (Oekraïne). In december 2005 werd ook een ambassade geopend in Astana (Kazakstan). Indachtig het economisch potentieel en de noodzaak aan investeringen, hebben de 3 regio’s de handen in elkaar geslagen om in maart 2009 een vertegenwoordiging in Almaty, het economisch hart van Kazachstan, te openen. In 2007 opende België tevens een ambassade in Bakoe (Azerbeidzjan). Deze zal ook bevoegd zijn voor Turkmenistan en Georgië.
1. De nieuwe lidstaten van de Europese Unie en de NAVO
De Europese instellingen vormen voor de nieuwe EU-lidstaten een belangrijke meerwaarde. Hun integratie leidde tot een verbetering van de levensstandaard, concurrentiekracht en infrastructuur in deze landen. Ze genieten niet alleen van de Europese structuurfondsen, maar ook van de voordelen van de interne markt. Daarenboven geeft het EU- en NAVO-lidmaatschap deze landen een bijkomende waarborg voor veiligheid en stabiliteit.
De financiële en economische crisis vormde een serieuze test voor de nieuwe EU-lidstaten, na een periode die gekenmerkt werd door vrij hoge economische groei, alsook door sociale en materiële vooruitgang. Hiertoe droegen de vele buitenlandse, ook Belgische investeringen bij. Die investeringen kwamen vaak ook de Belgische economie ten goede. Bovendien nam de uit- en invoer van deze landen de afgelopen jaren sterk toe, dit in de eerste plaats naar en vanuit de andere EU-lidstaten.
De volgende stap, de overgang naar de euro, wordt reeds voorbereid. De betrokken regeringen voeren een beleid om te kunnen voldoen aan de convergentiecriteria, met name het bewerkstelligen van gezonde overheidsfinanciën. Tot nu toe slaagden Slovenië (1 januari 2007), Slowakije (1 januari 2009) en Estland (1 januari 2011) erin om toe te treden tot de Eurozone.
Slovenië was de eerste nieuwe EU-lidstaat die het EU-Voorzitterschap waarnam (eerste helft 2008). Tijdens de eerste 6 maanden van 2009 was het de beurt aan Tsjechische Republiek. Tijdens het Voorzitterschap van Hongarije (eerste helft 2011) en van Polen (tweede helft 2011) maakte België van de gelegenheid gebruik om de bilaterale en multilaterale betrekkingen met deze landen te verdiepen.
België ondersteunt ten volle het Europese beleid ten aanzien van Centraal- en Oost Europa. Zowel de federale overheid als de gefedereerde entiteiten sloten verdragen en overeenkomsten met deze staten met het oog op een intensieve samenwerking op diverse terreinen (bescherming van investeringen, fiscaliteit, politiesamenwerking, onderwijs, cultuur,…). Vanzelfsprekend proberen we via onze bilaterale betrekkingen bij te dragen tot de verdere ontwikkeling en integratie van deze landen. Onze ervaring als middelgrote, federale EU-lidstaat met een open economie kan nuttig zijn voor de nieuwe lidstaten.
België heeft belangrijke troeven: zo biedt Brussel als de belangrijkste zetel van de EU-instellingen en de NAVO bijvoorbeeld de mogelijkheid tot frequente contacten.
Bij de opbouw van een duurzaam diplomatiek, politiek en economisch netwerk in Centraal- en Oost-Europa zijn naast onze ambassades ook de regelmatige bezoeken en handelszendingen belangrijk. De investeringen van grote Belgische ondernemingen en KMO's vergroten de zichtbaarheid van België.
Hoewel het handelsverkeer tussen België en de twaalf nieuwe EU-lidstaten slechts een vrij klein aandeel heeft in het totale Belgische handelsverkeer, is het commercieel belang van de twaalf nieuwkomers de laatste jaren toch relatief sterk gestegen.
2. Rusland, Oekraïne, de landen van de Zuidelijke Kaukasus en Centraal-Azië
De Russische Federatie is al een paar jaar een partnerland van België. Sinds 1999 worden actieprogramma's gesloten om de bilaterale handel en de contacten op tal van gebieden te versterken. In principe vinden om de vijf jaar ook handelsmissies plaats. Europalia 2005, dat Rusland in de kijker plaatse, was een overdonderend succes.
Oekraïne hoopt op langere termijn lid te worden van de Europese Unie. De negatieve ontwikkelingen op het gebied van mensenrechten en van het investeringsklimaat hebben een toenadering tussen de EU en Oekraïne evenwel afgeremd.
Ook de Republiek Moldavië, buurland van Oekraïne en Roemenië, hoopt op middellange termijn aansluiting te vinden bij de EU. Het land bereidt zich hierop voor via het Europees Nabuurschapbeleid en via de onderhandelingen van een associatieovereenkomst met de EU. Een conflict met de de facto autonome regio Transnistrië, die tot de Republiek Moldova behoort, belemmert echter het integratieproces.
Een duurzame samenwerking of zelfs de toenadering met Belarus zou wenselijk zijn, mits de nodige democratische hervormingen.
De landen in de Zuidelijke Kaukasus en Centraal-Azië staan voor grote politieke en economische uitdagingen. Ze hebben vergaande hervormingen doorgevoerd op democratisch en economisch gebied, maar er zijn nog extra inspanningen vereist.
In de Zuidelijke Kaukasus heeft België zich tijdens zijn OVSE-Voorzitterschap in 2006 veel moeite getroost om originele oplossingen uit te werken voor de duurzame beslechting van de zogenaamde “bevroren conflicten”. Het gaat om een regio die vaak ontwricht werd door historische gebeurtenissen, met vaak hertekende grenzen, en waar volkeren met uiteenlopende achtergrond elkaars pad kruisen. Dit is een streek met een niet te veronachtzamen geostrategisch belang waar conflicten een harmonieuze ontwikkeling afremmen.
Armenië werd in 2009 zwaar getroffen door de economische crisis en het openstellen van de grenzen met Turkije blijf een punt waarover onderhandelingen moeten worden gevoerd. Het openstellen van de grenzen zou Armenië zeker toelaten zich op economisch en commercieel gebied beter te ontwikkelen. Er moet een oplossing worden gevonden voor het conflict tussen Nagorno-Karabach en het buurland Azerbeidzjan.
Azerbeidzjan is een belangrijk transitland voor aardolie en aardgas, en maakt werk van de diversificatie van zijn economie. Het land ontpopt zich steeds meer als belangrijke actor in de regio.
In Georgië is het gunstig effect van de hervorming en de modernisering van de economie merkbaar. Georgië kon ook rekenen op aanzienlijke internationale hulp voor de heropbouw na de oorlog in augustus 2009.
Het strategisch belang van de landen van Centraal-Azië mag niet worden onderschat. Hun geografische ligging (tussen Turkije, Rusland, Iran en China) is van belang. Bovendien beschikken ze over natuurlijke rijkdommen, zo zijn er met name aanzienlijke olie- en gasvoorraden in Kazakstan en Turkmenistan.
De Europese Raad van juni 2007 keurde een Europese strategie voor Centraal-Azië goed die zich aandient als kader voor de ontwikkeling van de betrekkingen van de EU met deze landen. België steunt deze strategie en onderhoudt in deze landen goede contacten met de civiele samenleving van wie elke ontwikkeling uitgaat.
