Latijns-Amerika en de Caraïben

Algemeen

Europa heeft van oudsher banden met Latijns-Amerika. Tal van onze landgenoten hebben al sinds de 16e eeuw voet aan de grond gezet in dit werelddeel en dit leidde tot een heel netwerk van betrekkingen op cultureel, politiek en economisch vlak. Hieruit is een affiniteit gegroeid die de geografische afstand heeft overbrugd.

Het zijn vooral onze gemeenschappelijke sociaal-culturele en humanistische waarden die ons binden en die een zeer vruchtbare bodem zouden moeten vormen voor samenwerking en partnerschap. In het politiek gebeuren was dit vaak anders, met als gevolg dat het continent moeilijk uit de greep van “caudillisme”, populisme en nationalisme geraakte. In de donkere jaren van de laatste dictaturengolf was er vanuit ons land, maar algemeen vanuit de westerse wereld, een sterk engagement voor mensenrechten en democratie. Naarmate de algemene politieke situatie verbeterde en daarmee samenhangend ook de economische, hebben we spijtig genoeg onvoldoende ingespeeld op de grote opportuniteiten die de regio ons biedt. Het probleem is niet een ondervertegenwoordiging - de EU is nog steeds de tweede handelspartner (de eerste voor de handel in diensten) en blijft de grootste investeerder (rond 40%) en eerste donor in Latijns-Amerika en de Caraïben - maar in absolute cijfers kan die aanwezigheid zeker beter. Derhalve wordt nu meer en meer ingezet op “partnerships” en op die wijze stappen we ook af van ons “wat paternalistisch” imago van ontwikkelingshulp en verlener van handelsfaciliteiten. Bij een deel van de Latijns-Amerikaanse politici en ook bij bepaalde bedrijfsleiders zien we evenwel nog steeds een vrij defensieve opstelling tegenover het Europees commercieel en economisch potentieel. We mogen dit gelukkig niet veralgemenen, defensieve opstellingen worden wel degelijk gecompenseerd door meer open markthoudingen

Het continent Latijns-Amerika en de Caraïben is inderdaad verre van homogeen. Dank zij de nieuw opgerichte CELAC (Gemeenschap van Latijns-Amerikaanse en Caraïbische Staten) eind 2011 in Caracas, is er nu voor het eerst een eerder los statenverbond waar iedereen deel van uitmaakt. Daarnaast zijn er meerdere regionale statengroeperingen (UNASUR, MERCOSUR, ALBA, SICA, CARICOM….), waarvan echter geen enkel eensubstantieel integrerend karakter (een basis van een gemeenschappelijke markt) heeft. Een belangrijk potentieel voor een gezonde sociaal-economische vooruitgang wordt aldus niet aangeboord. Politiek-economisch heeft men de laatste decennia wel een heel eind weegs afgelegd, de schuldencrisis werd overwonnen, er is opnieuw een gezonde groei, de middenklasse is duidelijk gegroeid, maar er blijven grote uitdagingen. Vooral drie springen in het oog, namelijk de nog steeds grote sociale ongelijkheid, het te zwakke onderwijssysteem en de grote lacunes in de infrastructuur.
Vanuit Europa en ook vanuit België is er zeker nog plaats voor een meer actief beleid vis-à-vis Latijns-Amerika en de Caraïben. Met de crisis in de Eurozone, hebben de Latino’s toch wat de indruk dat we teveel met onszelf bezig zijn. Er is ruimte voor meer diversificatie in onze investeringen, die nogal sterk gericht zijn op enerzijds de diensten en voor de rest op vooral energie, telecom en ten dele infrastructuur. Diezelfde investeringen hebben ook niet steeds een voldoende grote sociale impact. Hetzelfde kan gezegd worden van onze samenwerking op het vlak van wetenschap, technologie en innovatie. Ook hier kan meer gebeuren. En last but not least, van Europese en Belgische kant verwachten we meer investeringen vanuit Latijns-Amerika en een wat minder eenzijdige handelsstroom (daar nog steeds te sterk geconcentreerd op “commodities”).

Ons postennetwerk in Latijns-Amerika en het Caraïbisch gebied omvat met ingang van 1 september 2013 negen ambassades, twee Consulaten-Generaal en een diplomatiek bureau. De ambassades hebben in de meeste gevallen meerdere landen in hun jurisdictie: Mexico City voor Mexico en Belize; Panama Stad (sinds 1 september 2013) voor de zes Centraal-Amerikaanse landen; Havana voor Cuba, Kingston voor bijna de gehele Caraïben; Bogota voor Colombia en vanaf 1 september voor Venezuela (waar een diplomatiek bureau aanwezig blijft) en de Nederlandse Antillen; Lima voor Peru, Ecuador en Bolivia; Santiago voor Chili; Brasilia voor Brazilië; Buenos Aires voor Argentinië, Paraguay en Uruguay. De twee Consulaten-Generaal bevinden zich in Brazilië: in Rio de Janeiro en Sao Paulo.

Ook de regio’s zijn aanwezig, FIT, AWEX en BIE, evenwel niet overal op een evenwichtige wijze. De Franse Gemeenschap heeft een bureau in Chili en een agent voor wetenschapsbeleid in Sao Paulo.

De belangrijkste bilaterale contacten in het afgelopen decennium waren zonder twijfel de economische zendingen onder leiding van Prins Filip, met name naar Brazilië (tweemaal gedurende de laatste vijf jaren), Chili (twee keer de laatste tien jaar), Argentinië, Uruguay, Mexico, Panama. Ook de Minister van Buitenlandse Zaken heeft tijdens de afgelopen jaren meerdere landen in de regio bezocht. Het laatste bezoek dateert van april 2013 aan Brazilië.

 
1. Midden Amerika en de Caraïben

Hier bevinden zich zo maar even 21 staten, meestal klein, tot zeer klein (Caraïbische eilandstaatjes).

Veruit de grootste staat in deze regio is Mexico. Met zijn goed 110 miljoen inwoners gaat de Belgische aanwezigheid aldaar al terug tot in de 16de eeuw (Pedro de Gante, de onderwijshervormer). Meerdere Belgische firma’s zijn er actief, er is een niet onaanzienlijke Belgische kolonie en we zijn binnen de EU de zevende handelspartner van Mexico. Er zijn actieve culturele (geregelde tentoonstellingen) en wetenschappelijke banden tussen onze beide landen (aan de UA bestaat er sinds 1990 een instituut voor Mexicaanse studies). De Centraal-Amerikaanse landen, met hun goed 40 miljoen inwoners en een kleine duizend landgenoten, zijn een kleine en eerder eenzijdige handelspartner (Belgische machines versus landbouwproducten). Onze handelsbalans met deze landen is traditioneel deficitair, uitgezonderd met Panama, dat onze eerste handelspartner in de regio is. De Belgische bedrijven zijn vooral actief in infrastructuurwerken (o.m. de upgrading van het Panama Kanaal, einde werken voorzien voor 2015). Deze landen behoren tot de armste op het continent en lijden bovendien sterk onder de gewelddadige drugscriminaliteit. Via de aanwezigheid van meerdere Belgische ngo’s blijft de Belgische ontwikkelingssamenwerking er toch nog aanwezig. Van het associatieakkoord tussen Centraal Amerika en de EU, dat nu voorlopig in werking is getreden (handelsgedeelte), wordt een extra economische stimulus voor deze regio verwacht.

De Caraïben. Hoewel geen concentratieland van de OS, is Haïti, wegens de vernielende aardbeving in januari 2010, het focusland in de regio geworden voor hulpverlening (meer dan 10 miljoen noodhulp en rond 20 miljoen opbouwhulp op korte termijn). We dragen tevens bij tot de VN Minustah missie. Cuba is een traditioneel partnerland van ngo’s en van onze gefedereerde entiteiten en speelt politiek een niet onbelangrijke rol als laatste communistisch bastion in de westelijke hemisfeer. De gewijzigde geopolitieke realiteiten. nopen het tot “langzame” aanpassingen, waarbij België binnen de EU een constructieve voortrekkerspositie inneemt. Jamaica (zetel van onze Caraïbische ambassade) heeft een zeker economisch belang (transport, bussen Jonckheere) en een potentieel voor infrastructuurwerken, terwijl Trinidad en Tobago perspectieven biedt voor hernieuwbare energie.

 
2. Zuid-Amerika

Dit deelcontinent telt 12 staten, waaronder de meeste grote(re) staten.

Sinds de presidentsverkiezingen van 14 april 2013, georganiseerd na het verdwijnen van President Hugo Chavez, wordt Venezuela geconfronteerd met een moeilijke politieke overgang. De nipte overwinning van President Maduro heeft bovendien geleid tot een politieke polarisatie. De ambitieuze sociale programma’s uit de Chavez periode hebben ongetwijfeld de sociale ongelijkheden in het land verminderd, maar een reeks andere uitdagingen wachten meer dan ooit op een antwoord: de onveiligheid en de criminaliteit; de inflatie; de bevoorrading in basisproducten en niet in het minst ook het afstappen van een mono-economie gebaseerd op olie en gas.

De Andeslanden.

Drie van de vier (Peru, Bolivia en Ecuador) zijn concentratielanden en ontwikkelingssamenwerking is daar de belangrijkste motor voor onze bilaterale betrekkingen. De absolute armoede vermindert en deze drie landen, vooral Peru, vertonen goede groeicijfers. Ecuador en Bolivia kennen regimes met een grote mate aan staatsinmenging, Peru en Colombia zijn liberaler. Beide laatste sloten een “multipartijen” vrijhandelsakkoord met de EU, dat door het Europese Parlement in december 2012 werd geratificeerd. Hetzelfde gebeurde ondertussen aan Peruaanse en aan Colombiaanse kant en het is dus voorlopig in werking getreden. Colombia heeft het meest attractieve zakenklimaat, maar lijdt nog steeds onder een meer dan 50 jaar durend intern gewapend conflict (waarbij het criminele zich sterk gemengd heeft met het ideologische). De regering Santos onderneemt nu opnieuw een poging om met de FARC tot een algemeen vredesakkoord te komen. De strijd tegen de drugscriminaliteit blijft voorts bovenaan de politieke agenda staan. Chili met eveneens een open zakenklimaat, is onze derde handelspartner in de regio. België is Chili’s eerste Europese investeringsbestemming. Het land heeft sinds 2005 een associatieakkoord met de EU. Sedert de zomer van 2012, hebben Mexico, Colombia, Peru en Chili zich verenigd in de Alianza del Pacifico. Dit is een los verband van landen die reeds alle onder elkaar bilaterale handelsakkoorden hebben afgesloten en nu een grotere markt met zo veel mogelijk vrijhandel nastreven. De Alliantie staat open voor andere “like-minded” LA landen.

Met de twee kleine Mercosur landen, Paraguay en Uruguay, hebben we goede betrekkingen. Vooral dit laatste land is een voorbeeld van economische samenwerking: logistiek (Katoennatie) en infrastructuur. De betrekkingen met het veel grotere Argentinië worden de laatste tijd bemoeilijkt door een toenemend protectionisme. Dit laatste is minder het geval in het grootste land van de regio, Brazilië, dat echter toch nog vanwege de “custo Brasil”, veroorzaakt door diverse marktbelemmeringen, niet echt zijn potentieel kan ontvouwen. Deze Latijnse reus met zijn bijna 200 miljoen inwoners en de belangrijkste Belgische kolonie in Latijns-Amerika, telt rond de 100 Belgische firma’s en is onze belangrijkste handelspartner in de regio (goed 5 miljard € bilaterale handel in 2012). België is er solide aanwezig, temeer daar we er de derde investeerder op wereldschaal (AB Inbev…) zijn. Ons potentieel ligt bij grote infrastructuurwerken (o.m voor de Wereldvoetbalcup en de Olympische Spelen), bij havens en waterwegen. Voorts zijn er opportuniteiten op het vlak van ruimte-en luchtvaart, bij energie (nucleair en groen) en bij mijnbouw. Onze wetenschappelijke en technologische samenwerking hebben recent geleid tot akkoorden tussen enerzijds het Braziliaans en anderzijds het Franstalig en het Vlaams hoger onderwijs.

Met de MERCOSUR ten slotte lopen al lang onderhandelingen in EU kader voor een associatieakkoord. Paraguay (met sinds augustus 2013 de nieuwe president Cartes) is opnieuw volwaardig lid en de MERCOSUR, nu met vijf leden, kan weer in normale slagorde optreden. Er is echter nog steeds, vooral bij de grotere landen, niet al te veel “economische en commerciële” flexibiliteit aanwezig voor het afsluiten van een associatieakkoord.