Internationaal humanitair recht

Begripsomschrijving

Deze tak van het recht wordt ook recht van de gewapende conflicten of oorlogsrecht genoemd. Het is het geheel van regels dat de bescherming van slachtoffers in een oorlog waarborgt. Het heeft betrekking op personen die niet (burgers) of niet meer (gewonde of gevangengenomen strijders) rechtstreeks aan de vijandelijkheden deelnemen. Ook civiele goederen vallen onder de beschermingsbepalingen.
Dit recht bevat ook regels die een beperking opleggen aan gevechtsmethoden en –middelen, om het gebruik van wapens of gevechtsmethoden te voorkomen, te beperken of te verbieden die zonder onderscheid gericht zijn tegen strijdkrachten en burgers, of die buitensporig leed veroorzaken dat niet in verhouding staat tot de strikt militaire noodzaak.

De bronnen van het IHR

Net als de andere takken van het internationaal recht, heeft ook het IHR verschillende bronnen

  • verdragrecht (bijvoorbeeld de Verdragen van Genève van 12 augustus 1949 ter bescherming van slachtoffers van internationale gewapende conflicten, het Verdrag inzake het verbod of de beperking van het gebruik van bepaalde conventionele wapens die geacht kunnen worden buitensporig leed te veroorzaken of een niet-onderscheidende werking te hebben, Genève, 10 oktober 1980),
  • gewoonterecht (bijvoorbeeld het bijgevoegd reglement bij de Vierde Overeenkomst inzake de wetten en gebruiken van de oorlog te land, ondertekend te ’s Gravenhage op 18 oktober 1907)
  • rechtspraak (rechtspraak van internationale straftribunalen zoals het IPTFY), en
  • rechtsleer (over het IHR bestaan veel wetenschappelijke werken : onder meer commentaar van het Internationaal Comité van het Rode Kruis bij de Verdragen van Genève van 1949 en de Aanvullende Protocollen)

België is partij bij nagenoeg alle Verdragen inzake IHR.
De meest recente verdragen zijn ondertekend en de bekrachtigingsprocedure loopt.

IHR en mensenrechten

Humanitair recht is niet hetzelfde als mensenrechten.
Humanitair recht is van toepassing op gewapende conflicten.
Mensenrechten zijn altijd van toepassing, met dien verstande dat Staten de bepalingen betreffende bepaalde rechten kunnen opschorten “bij een algemene noodtoestand, die een bedreiging vormt voor het bestaan van het volk”.
Toch zijn er ook raakpunten tussen beide takken van het internationaal recht en met andere gebieden van het recht zoals het vluchtelingenrecht.
Artikel 3 van de Verdragen van Genève van 1949, artikel 75 van Aanvullend Protocol I en artikel 4 van Aanvullend Protocol II bij deze Verdragen bevatten fundamentele waarborgen voor het individu.
Deze waarborgen maken deel uit van de mensenrechten waarvan nooit mag worden afgeweken, met name krachtens het Internationaal VN-Verdrag van 1966 inzake burgerlijke en politieke rechten.
Deze ogenschijnlijke overlapping binnen het internationaal recht is al meermaals werkzaam gebleken.
Daardoor was vervolging mogelijk voor ernstige inbreuken op het recht inzake gewapende conflicten – waarbij de eerbiediging van bepaalde mensenrechten tekort schoot, en niet alleen voor nationale rechtbanken maar ook voor internationale straftribunalen.

De actoren van het IHR

Het IHR is in de eerste plaats bindend voor de Staten. Zij dragen de eerste verantwoordelijkheid voor de eerbiediging en de toepassing ervan. Met het oog op de goedkeuring van de nodige maatregelen die de toepassing van het IHR waarborgen, richtte België een Interministeriële Commissie voor humanitair recht op.
Andere betrokken partijen zijn « niet-statenlijke actoren», met name niet-gouvernementele gewapende groepen in niet-internationale gewapende conflicten.
Dit soort conflicten komt in de hedendaagse wereld vaker voor dan internationale conflicten maar valt slechts in beperkte mate onder het formele verdragenrecht.
Er ontstaat dan ook stilaan een rechtsleer, waarbij de rechtspraak in bepaalde opzichten aansluiting vindt, die zich bedient van het humanitaire gewoonterecht om het recht uit te breiden dat in dergelijke conflicten, toepassing vindt. Toch blijft het moeilijk om de Staten maar ook de gewapende groeperingen die bij een conflict betrokken zijn, dit recht met een “uitgebreid” toepassingsgebied te doen naleven. Het is al geen sinecure om de naleving van het formele recht te verkrijgen (of af te dwingen) …. Toch levert het Internationaal Comité van het Rode Kruis daarvoor de nodige inspanningen.
Het IHR is bindend voor Staten, maar is het dat ook voor militaire allianties en internationale organisaties? In dit geval dienen de lidstaten die deelnemen aan militaire operaties erover te waken dat de inzetregels die voor een bepaalde operatie zijn aangenomen hen in staat stellen de verplichtingen op het gebied van IHR, na te leven. 
Voorts werken internationale organisaties, op initiatief van de lidstaten, waaronder België, acties uit voor een betere bevordering, naleving en verspreiding van het IHR.. 
In 2005 hechtte de Europese Unie haar goedkeuring aan « Richtsnoeren ter bevordering van het internationaal humanitair recht » waarvan een technische update op 15.12.2009 verschenen is.
De Algemene Vergadering van de VN buigt zich om de twee jaar over het agendapunt « Status van de aanvullende protocollen bij de Verdragen van Genève van 1949 inzake de bescherming van slachtoffers van gewapende conflicten » waarover de secretaris-generaal van de VN verslag uitbrengt en neemt een vervolgresolutie aan.

Het ICRK, « hoeder» van het IHR 

Het Internationaal Comité van het Rode Kruis ligt aan de basis van alle ontwikkelingen in het recht inzake de bescherming van slachtoffers van gewapende conflicten (het « recht van Genève »).
Kort na de oprichting van het ICRK in 1863 werd op zijn initiatief het verdrag van Genève van 22 augustus 1864 goedgekeurd, dat een verbetering betekende voor op het slagveld gewonde militairen.
Het Comité kon in 1977 verkrijgen dat het Recht van den Haag inzake het voeren van vijandelijkheden werd herbevestigd en verder ontwikkeld. Ook werd onder zijn impuls opnieuw het debat gevoerd over « conventionele wapens die overbodig letsel veroorzaken of een niet onderscheidende werking hebben ». Sinds 1980 werden verschillende verdragen aangenomen in verband met de beperking van het gebruik dan wel het verbod op sommige van die wapens.
Het ICRK wordt formeel bevestigd in zijn rol van « hoeder van het IHR» in de statuten van de Internationale Rode Kruis- en  Rode Halve Maanbeweging. Deze statuten werden niet alleen goedgekeurd door de twee organisaties en de nationale verenigingen die de beweging vormen, maar ook door de staten die partij zijn bij de Verdragen van Genève.
Krachtens de Verdragen van Genève van 1949 krijgt het ICRK ook verscheidene taken toebedeeld:

  • bezoeken van gevangenen,
  • hulpoperaties organiseren,
  • gezinshereniging en
  • soortgelijke humanitaire acties.

De statuten van de Internationale Rode Kruis- en  Rode Halve Maanbeweging (Beweging) bevatten eenclausule die voor het ICRK een stimulans is om in dezelfde hoedanigheid op te treden in gevallen van binnenlands geweld waarop de verdragen van Genève niet van toepassing zijn.

Het ICRK en België

België verleent actief steun aan het werk van het ICRK en neemt daarbij de neutraliteit, onafhankelijkheid en onpartijdigheid van het comité in acht.
Het ICRK is een organisatie « sui generis » van zowel internationaal publiek als privaatrecht. Het comité heeft met België een zetelovereenkomst gesloten waardoor het gemakkelijker betrekkingen kan onderhouden met in ons land gevestigde internationale organisaties (EU, Navo, ..)
Het is een van de internationale partnerorganisaties van de Belgische ontwikkelingssamenwerking;
België maakt deel uit van de « Donor Support Group » van het ICRK. In 2009 telde deze groep nog 18 andere « belangrijke donoren ».
Sinds de oprichting in 1864 tot op heden heeft België steeds actief gereageerd op de oproepen van het ICRK. Het woont ook de vierjaarlijkse Internationale Conferenties van de Internationale Rode Kruis- en  Rode Halve Maan bij om er de Rode Kruisbeweging te steunen, met name bij de tenuitvoerlegging van haar beginselen en de bevordering en ontwikkeling van het IHR.

Links op deze site:

Externe links: