Ruimtevaart

 

Ruimtevaart is bovenal een internationaal gegeven. Vanwege dit feit volgt de FOD Buitenlandse Zaken deze sector en in het bijzonder zijn internationale context op. Sinds de jaren '60 neemt België deel aan de ruimtevaart. De conceptie en de uitvoering van het beleid ter zake werd toevertrouwd aan de nationale administratie voor wetenschappelijk onderzoek, tegenwoordig BELSPO, dit op basis van volgende grondprincipes: wetenschappelijke exploratie, vrije toegang tot de kosmische ruimte en duurzame toepassing van ruimtevaarttechnologie in het belang van de samenleving en de mensheid.

 
Belgisch ruimtevaartbeleid en wetgeving

In lijn met de bovenvermelde grondprincipes hanteert BELSPO een ruimtevaartbeleid op basis van vier ankerpunten: wetenschappelijk onderzoek, maatschappelijk nut, industriële ontwikkeling en economisch belang. Het Belgisch ruimtevaartbeleid wordt in een internationale context gevoerd, niet alleen via bilaterale samenwerking maar vooral in multilateraal verband, nl. de internationale organisaties inzake ruimtevaart (zie verder). Het Belgisch ruimtevaartbeleid wordt regelmatig geactualiseerd aan de hand van bijvoorbeeld de opkomst van meer ondernemingen in de ruimtevaart (New Space).

Het internationale recht (bijv. de vijf verdragen ruimterecht) en reglementering leggen de grote principes en de algemene richtlijnen inzake de ruimtevaart en het gebruik van de kosmische ruimte vast. De concrete invulling en toepassing gebeurt op basis van nationale wetgeving. Dit betekent dat rechtszekerheid wordt voorzien voor elk initiatief of handeling inzake ruimtevaart, of nog anders: elke rechtspersoon kan aansprakelijk worden gesteld. Kern van de Belgische ruimtevaartwetgeving is de wet van 17 september 2005, aangepast door de wet van 1 december 2013, die een tweevoudig doel heeft, nl. de juridische en materiële veiligheid waarborgen van de operationele ruimtevaartactiviteiten verricht onder Belgische jurisdictie en een passend juridisch kader creëren voor de ruimtevaartsector in België. Concreet kunnen op basis van deze wetgeving operatoren zich vestigen op Belgisch grondgebied en hun activiteiten (bijv. ruimtevaartnavigatie, manipulatie van satellietbeelden) onder Belgische jurisdictie uitoefenen. Voor elk van deze activiteiten is een machtiging nodig van de Belgische Minister bevoegd voor Wetenschapsbeleid. Een andere concrete toepassing van deze wetgeving is het nationaal register van ruimtevoorwerpen. Volgens internationaal recht dient elke lanceerstaat (bijv. België) over dergelijk register te beschikken. Ook definieert de nationale wetgeving de aansprakelijkheid van de operator inzake eventuele aangebrachte schade door het gelanceerde ruimtevoorwerp.

 
Internationale samenwerking: schaalvoordelen op basis van programma's

België heeft zijn ruimtevaart altijd gekoppeld aan een actieve betrokkenheid bij internationale organisaties. Ruimtevaarttechnologieën en hun toepassingen (upstream en downstream) betekenen voor landen als België een comparatief voordeel indien ze ontwikkeld en uitgevoerd worden in een multilateraal samenwerkingsprogramma. Er bestaat een breed spectrum aan internationale organisaties en samenwerkingsverbanden waarin België inzake ruimtevaart betrokken is maar hieronder worden de drie organisaties summier voorgesteld die voor de Belgische ruimtevaart van grootst belang zijn.

 
European Space Agency (ESA)

ESA werd opgericht in 1975 door de samenvoeging van European Launcher Development Organisation en de European Space Research Organisation. Basisdoelstelling van de ESA is het voorzien en bevorderen van ruimteonderzoek en ruimtevaarttechnologie en haar toepassingen. Anders gezegd, de ESA dient om haar Europese lidstaten de toegang tot de kosmisch ruimte te waarborgen en door onderlinge samenwerking de wetenschappelijke en industriële belangen van deze landen in de ruimtevaartsector te vrijwaren.

ESA bestaat uit 22 lidstaten, waaronder België. Bij ESA zijn 2.200 mensen tewerkgesteld, niet alleen in het hoofdkwartier in Parijs (Frankrijk) maar ook in de diverse sites verspreid over Europa. Daarvan zijn de meest markante het astronautenopleidingscentrum (EAC) in Keulen, onder leiding van Frank De Winne, tweede Belgische astronaut in de ruimte na Dirk Frimout; het ESTEC, het grootste onderzoekscentrum van ESA in Nederland. Maar ook in België is een ESA-site gevestigd, het ESEC in Redu.

Het budget van ESA bedroeg in 2019 5.72 miljard EUR. België is de vijfde grootste donor van ESA. Het budget wordt verdeeld over verplichte bijdragen en optionele programma's. Tijdens de driejaarlijks Ministeriële vergadering van de lidstaten worden niet alleen de grote strategische lijnen van het ESA-beleid uitgezet maar worden ook de budgetten voor de operationele werking en de programma's ingevuld.

ESA: https://www.esa.int/

 
Europese Unie- Europese Commissie - Directoraat-Generaal Defensie-industrie en Ruimtevaart

DG DEFIS is gevestigd in Brussel en waakt over de uitvoering van het Europese Ruimteprogramma van de EU, gestoeld op drie doelstellingen:

  • de voordelen van de ruimtevaart maximaliseren ten voordele van de Europese economie en samenleving (transport, landgebruik, veiligheid en noodhulp, leefmilieu, gezondheidszorg, e.a.);
  • verzekeren dat de Europese ruimtevaartsector zijn positie als innoverende en concurrentiële actor behoudt op de wereldmarkt (martkttoegang, onderzoek en ontwikkeling, en
  • het versterken van de toegang tot de kosmische ruimte in een veilige context. De veiligheid van ruimtevaart is een problematiek die steeds meer de aandacht en inzet vraagt van de EU, haar lidstaten, internationale partners en stakeholders. De aanwezigheid van steeds meer ruimtevaartvoorwerpen in een baan om de Aarde bedreigt op termijn de toegang tot de kosmische ruimte. Concepten zoals Space Traffic Management vinden daarom steeds meer ingang in de ruimtevaartsector.

De groeiende samenwerking tussen ESA en de EU leidt ertoe dat beide organisaties zich meer toeleggen op hun niche: technologische toepassingen voor de ESA terwijl het EU ruimtevaartprogramma de focus legt op transfert van data en digitale diensten. Drie strategische projecten in satellietnavigatie ondersteunen deze ambitie: Copernicus (observatie), Galileo (GPS) en EGNOS (beveiliging transportverkeer).

Het EU ruimtevaartprogramma wordt grotendeels gefinancierd via Horizon2020.

DG DEFIS: https://ec.europa.eu/info/departments/defence-industry-and-space_en

 
De Verenigde Naties: UNOOSA/COPUOS

Het United Office on Outer Space Activities is gevestigd in Wenen (Oostenrijk). Dit bureau, of agentschap in meer actuele termen, bevordert de internationale samenwerking omtrent ruimtevaart en vreedzaam gebruik van de kosmische ruimte. UNOOSA kijkt toe op de uitvoering van de verplichtingen van de VN inzake ruimterecht, bijv. het bijhouden van het register van ruimtevaartvoorwerpen. Ten derde organiseert UNOOSA training en seminaries in het kader van het programma voor ruimtevaarttoepassingen van de Verenigde Naties.

Daarnaast vult UNOOSA haar functie in als secretariaat van het United Nations Committee on the Peaceful Uses of Outer Space. COPUOS, opgericht in 1959, was instrumenteel in de creatie van de vijf verdragen inzake ruimterecht (waartoe België partij is) en inzake de conceptualisering van de vijf principes omtrent de kosmische ruimte. COPUOS is met andere woorden een zwaartepunt in de ontwikkeling van het ruimterecht en de ruimtevaart. Basisbeginselen en actuele discussiepunten vormen onderwerp van debat in de vele subalterne organen waarvan het Legal Subcommittee en het Scientific and Technical Subcommittee de belangrijkste zijn. België participeert actief in de lopende debatten over de duurzame toegang tot de kosmische ruimte op lange termijn en de ontginning van de kosmische ruimte (space resources).

UNOOSA: https://www.unoosa.org