Latijns-Amerika en de Caraïben

Algemeen

Europa heeft van oudsher banden met Latijns-Amerika. Tal van onze landgenoten hebben al sinds de 16e eeuw voet aan de grond gezet in dit werelddeel en dit leidde tot een heel netwerk van betrekkingen op cultureel, politiek en economisch vlak. Hieruit is een affiniteit gegroeid die de geografische afstand heeft overbrugd. Het zijn vooral onze gemeenschappelijke sociaal-culturele en humanistische waarden die ons binden en die een zeer vruchtbare bodem zouden moeten vormen voor samenwerking en partnerschap. In het politiek gebeuren was dit vaak anders, met als gevolg dat het continent moeilijk uit de greep van “caudillisme”, populisme en nationalisme geraakte. In de jaren van de laatste dictaturengolf was er vanuit ons land, maar algemeen vanuit de westerse wereld, een sterk engagement voor mensenrechten en democratie.

De EU is nog steeds de tweede handelspartner (de eerste voor de handel in diensten) en blijft de grootste investeerder (rond 40%) en eerste donor in Latijns-Amerika en de Caraïben - maar relatief gezien is er marge voor een grotere Europese aanwezigheid. Derhalve wordt nu meer en meer ingezet op “partnerships” en op die wijze stappen we ook af van ons “wat paternalistisch” imago van ontwikkelingshulp en verlener van handelsfaciliteiten. Bij een deel van de Latijns-Amerikaanse politici en ook bij bepaalde bedrijfsleiders zien we evenwel nog steeds een vrij defensieve opstelling tegenover het Europees commercieel en economisch potentieel. We mogen dit gelukkig niet veralgemenen, defensieve opstellingen worden wel degelijk gecompenseerd door meer open markthoudingen.

Latijns-Amerika en de Caraïben is verre van een homogeen gebied. Dankzij de nieuw opgerichte CELAC (Gemeenschap van Latijns-Amerikaanse en Caraïbische Staten) eind 2011 in Caracas, is er nu voor het eerst een statenverbond waar alle landen van Latijns-Amerika  en de Caraïben deel van uitmaken. Daarnaast zijn er meerdere regionale statengroeperingen (UNASUR, MERCOSUR, ALBA, SICA, CARICOM….). Enkel de Pacific Alliance heeft een substantieel integrerend karakter en wil maximaal inzetten op economische integratie door het wegwerken van technische barrières voor vrijhandel en vrij verkeer van personen, kapitaal, diensten, investeringen en academische mobiliteit. Politiek-economisch heeft Latijns-Amerika de laatste decennia een hele weg afgelegd. De schuldencrisis werd overwonnen, er is opnieuw een gezonde groei, de middenklasse is duidelijk gegroeid, maar er blijven grote uitdagingen: sociale ongelijkheid, het onderwijssysteem en lacunes in de infrastructuur.

Vanuit Europa en ook vanuit België is er ruimte voor meer diversificatie in onze investeringen, die gericht zijn op enerzijds de diensten en voor de rest op vooral energie, telecom en ten dele infrastructuur. Hetzelfde kan gezegd worden van onze samenwerking op het vlak van wetenschap, technologie en innovatie. Van Europese en Belgische kant verwachten we anderzijds meer investeringen vanuit Latijns-Amerika en handelsstromen die minder sterk geconcentreerd zijn in de grondstoffensector.

Het Belgische postennetwerk in Latijns-Amerika en het Caraïbisch gebied omvat op dit ogenblik negen Ambassades, twee Consulaten-Generaal en een diplomatiek bureau. Sommige Ambassades hebben meerdere landen in hun jurisdictie: Mexico City voor Mexico en Belize; Panama City voor de zes Centraal-Amerikaanse landen; Havana voor Cuba, de Dominicaanse Republiek en Haïti; Kingston voor bijna de gehele Caraïben; Bogota voor Colombia, Caracas en de Nederlandse Antillen; Lima voor Peru, Ecuador en Bolivia; Buenos Aires voor Argentinië, Paraguay en Uruguay; Daarnaast zijn er de posten Santiago voor Chili en Brasilia voor Brazilië; De twee Consulaten-Generaal bevinden zich in Brazilië: in Rio de Janeiro en Sao Paulo. Het diplomatiek bureau bevindt zich in Caracas.

Ook de regio’s zijn aanwezig, FIT, AWEX en BIE, evenwel niet overal op een evenwichtige wijze. De Franse Gemeenschap heeft een bureau in Chili en een agent voor wetenschapsbeleid in Sao Paulo.

De belangrijkste bilaterale contacten in het afgelopen decennium waren zonder twijfel de economische zendingen onder leiding van Prins Filip, met name naar Brazilië, Chili, Argentinië, Uruguay, Mexico, Panama. Ook de Minister van Buitenlandse Zaken heeft tijdens de afgelopen jaren meerdere landen in de regio bezocht. Het laatste bezoek dateert van augustus 2016 aan Brazilië, Argentinië en Uruguay.

 
Midden-Amerika en de Caraïben

De Centraal-Amerikaanse landen, die ongeveer 46 miljoen inwoners tellen zijn een kleine en eerder eenzijdige handelspartner (export van Belgische machines versus import van landbouwproducten). Onze handelsbalans met deze landen is traditioneel deficitair, uitgezonderd met Panama, dat onze eerste handelspartner in de regio is. De Belgische bedrijven zijn vooral actief in infrastructuurwerken (o.m. de upgrading van het Panama Kanaal in 2016).

Deze landen behoren tot de armste op het continent en lijden bovendien sterk onder de gewelddadige drugscriminaliteit. Via de aanwezigheid van meerdere Belgische ngo’s blijft de Belgische ontwikkelingssamenwerking er toch nog aanwezig. Van het Associatieakkoord tussen Centraal Amerika en de EU, dat nu voorlopig in werking is getreden (handelsgedeelte), wordt een extra economische stimulus voor deze regio verwacht.  Over het geheel genomen blijkt de overeenkomst goed te werken en vordert de uitvoering gestaag. Ondanks de weinig dynamische wereldeconomie hebben de handelsstromen van de EU met Midden-Amerika een tamelijk sterke positieve ontwikkeling laten zien.

In de Caraïben is Haïti, door de vernielende aardbeving in januari 2010 (België bood meer dan 10 miljoen noodhulp en rond 20 miljoen opbouwhulp op korte termijn), de orkaan Matthew in oktober 2016  en Irma in september 2017, het focusland in de regio geworden voor hulpverlening. België draagt tevens bij tot de VN MINUSTAH missie. 

Cuba is een traditioneel partnerland van ngo’s en van onze gefedereerde entiteiten en speelt politiek een niet onbelangrijke rol als laatste communistisch land in het westelijke halfrond. De gewijzigde geopolitieke realiteiten nopen tot geleidelijke beleidsaanpassingen, waarbij België binnen de EU een constructieve voortrekkerspositie inneemt. In mei 2016 bracht minister Didier Reynders een bezoek aan Cuba.

Jamaica (zetel van onze Caraïbische Ambassade) heeft een zeker economisch belang (transport, bussen Jonckheere) en een potentieel voor infrastructuurwerken, terwijl Trinidad en Tobago perspectieven biedt voor hernieuwbare energie.

Belgische steun na de orkaan Irma in de regio – september 2017 : België heeft beslist 1 miljoen euro humanitaire hulp vrij te maken voor de heropbouw van de zwaarst getroffen eilanden. Daarnaast draagt België voor meer dan 53 miljoen euro bij aan flexibele fondsen van de VN en het Internationale Rode Kruis. Die fondsen kunnen ingezet worden ten tijde van humanitaire noodsituaties zoals orkaan Irma.

 
Zuid-Amerika

Dit deelcontinent telt 12 staten, waaronder de meeste grote(re) staten.

Sinds de presidentsverkiezingen van 14 april 2013, georganiseerd na het verdwijnen van President Hugo Chavez, worstelt Venezuela met met een diepe politieke, economische en humanitaire crisis. Er bestaat een ernstige politieke instabiliteit ingevolge de pogingen van President Maduro om de overwinning van de oppositie in de parlementsverkiezingen van december 2015 te neutraliseren. Op 30 juli 2017 is het voorstel van de Grondwetgevende Vergadering officieel in een stemming voorgelegd aan de bevolking. De oppositie boycotte de stemming. Op 15 juli had de oppositie een eigen referendum georganiseerd, waarin meer dan 7 miljoen mensen (ong. 40% van alle stemgerechtigde Venezolanen) tegen het voorstel van President Maduro stemden. Protesten van de bevolking worden gewelddadig neergeslagen, met reeds meer dan 120 doden tot gevolg sinds april 2017.

De Andeslanden

Peru, Bolivia en Ecuador waren tot mei 2015  concentratielanden van de Belgische gouvernementele samenwerking. Sindsdien neemt het gewicht van de ontwikkelingssamenwerking in onze bilaterale betrekkingen af. Toch hecht België nog steeds belang aan de indirecte ontwikkelingssamenwerking via niet-gouvernementele actoren zoals  NGO’s en universiteiten. De absolute armoede vermindert en deze drie landen, vooral Peru, vertonen goede groeicijfers. Ecuador en Bolivia kennen regimes met een grote mate aan staatsinmenging, Peru en Colombia zijn liberaler. Beide laatste sloten een “multipartijen” vrijhandelsakkoord met de EU af, dat door het Europese Parlement in december 2012 werd geratificeerd. Hetzelfde gebeurde ondertussen aan Peruaanse en Colombiaanse  zijde en het akkoord is bijgevolg voorlopig in werking getreden. Ook Ecuador heeft zich aangesloten bij dit akkoord.

Colombia heeft een zeer aantrekkelijk zakenklimaat, waarbij het vredesakkoord met de FARC ondertekend in 2016 bijdraagt tot een positieve tendens. 

Chili met eveneens een open zakenklimaat, is onze derde handelspartner in de regio. België is Chili’s eerste Europese investeringsbestemming. Het land heeft sinds 2005 een associatieakkoord met de EU, dat nu aan herziening toe is. Sedert de zomer van 2012, hebben Mexico, Colombia, Peru en Chili zich verenigd in de Alianza del Pacifico. Dit is een los verband van landen die onder elkaar bilaterale handelsakkoorden hebben afgesloten en een grotere markt met zo veel mogelijk vrijhandel nastreven. De Alliantie staat open voor andere “like-minded” landen.

Met de twee kleinere Mercosur landen, Paraguay en Uruguay, hebben we goede betrekkingen. Vooral dit laatste land is een voorbeeld van economische samenwerking: logistiek en infrastructuur. De betrekkingen met het veel grotere Argentinië zijn lang bemoeilijkt door de afscherming van de Argentijnse markt, maar de verkiezing van Mauricio Macri tot president eind 2015 heeft voor een radicale ommekeer gezorgd. President Macri wenste de Argentijnse economie opnieuw aansluiting te doen krijgen met de wereldeconomie en heeft snel maatregelen genomen om vrijhandel te stimuleren, buitenlandse investeringen aan te trekken en het concurrentievermogen van het land te verbeteren. Argentinië is lid van de G-20, vertegenwoordigt een markt van 43 miljoen mensen en is de 3e economie binnen Latijns-Amerika en de 21e economie in de wereld. In 2016 was Argentinië de 52e klant van België (496,7 miljoen euro uitvoer) en de 56e leverancier (351,1 miljoen invoer vanuit Argentinië).

Het grootste land van de regio, Brazilië, tracht vanwege zijn infrastructuurdoelstellingen investeerders aan te trekken en de economie doen bloeien. Deze Latijnse reus met zijn bijna 200 miljoen inwoners, telt rond de 100 Belgische firma’s en is onze belangrijkste handelspartner in de regio (goed voor meer dan 5,5 miljard euro bilaterale handel in 2015). België is er solide aanwezig, temeer daar we er 2e investeerder op wereldschaal (via AB Inbev) zijn. Ons potentieel ligt bij grote infrastructuurprojecten in haventerminals en transportaangelegenheden. Voorts zijn er opportuniteiten op het vlak van ruimte-en luchtvaart, bij energie (nucleair en groen) en bij mijnbouw. Onze wetenschappelijke en technologische samenwerking hebben geleid tot akkoorden tussen enerzijds het Braziliaans en anderzijds het Franstalig en het Vlaams hoger onderwijs.

Met de MERCOSUR ten slotte lopen al lang onderhandelingen in EU-kader voor een associatieakkoord. Paraguay (met sinds augustus 2013 de nieuwe president Cartes) is opnieuw volwaardig lid en de MERCOSUR, nu met vijf leden, kan weer in normale slagorde optreden. Er is echter nog steeds, vooral bij de grotere landen, niet al te veel “economische en commerciële” flexibiliteit aanwezig voor het afsluiten van een associatieakkoord.