Agro-ecologische aanpak maakt boeren rijker, gezonder en weerbaarder

België zet in op duurzame voedselsystemen in het Zuiden met een agro-ecologische aanpak. Zo kon koffieboer Patrick uit Oeganda zijn oogst meer dan verdubbelen dankzij natuurlijke beschermingsmiddelen en bemesting.

Bij het opnemen van zijn mandaat – in maart 2025 - verklaarde minister van Buitenlandse Zaken en Internationale Samenwerking Maxime Prévot in de Kamer: “Veel van onze partnerlanden hebben een aanzienlijke landbouwsector. Maar de sector is kwetsbaar voor de klimaatverandering terwijl veel landen al te afhankelijk blijven van de invoer van basisvoedsel. De ondersteuning van duurzame voedselsystemen is dan ook cruciaal. En daarbij moeten we rekening houden met klimaatduurzaamheid en met de agro-ecologische transitie.”

Holistische benadering

Maar wat houdt zo’n agro-ecologische aanpak precies in? Agro-ecologie is een holistische benadering die zowel ecologische als sociale principes toepast op duurzame voedselsystemen. In het Zuiden torst ze vaak nog te veel het imago van ‘traditionele landbouw’, maar agro-ecologie is veel meer dan dat. Het combineert traditionele, lokale kennis met nieuwe wetenschappelijke inzichten.

Zo stelt het ecologische principes centraal. Denk aan een hoge diversiteit aan planten, bomen en dieren die in een maximale synergie leven en de pestdruk verlagen. Organisch afval wordt zo veel mogelijk hergebruikt – voor bemesting, natuurlijke beschermingsmiddelen… - waardoor minder externe input nodig is. De bodem wordt optimaal verzorgd…

Tegelijkertijd ziet agro-ecologie het bredere plaatje van de boer en de gemeenschap waarin zij of hij leeft. Ze versterkt de sociale samenhang binnen gemeenschappen, zet boeren aan om onderling kennis te delen en geeft kleinschalige boeren meer autonomie en veerkracht tegenover externe invloeden zoals de klimaatverstoring en schommelende marktprijzen. Voorts streeft ze naar een sociaal rechtvaardige en economisch haalbare voedselproductie.

Inkomsten stijgen

Onderzoek toont aan dat landbouwers die de agro-ecologische benadering toepassen, hun inkomsten zien stijgen. Dat kan het gevolg zijn van een hogere productie, zeker als ze vertrekken van uitgeputte of sterk chemisch bewerkte systemen. Maar door de lagere input zien ze vooral hun kosten dalen. Door natuurlijke meststoffen en lokale zaden te gebruiken en dure pesticiden te vermijden, houden ze meer over aan het einde van de rit.

Ook de bonussen voor het milieu zijn niet min: de bodem slaat meer koolstof op, de biodiversiteit neemt toe, gedegradeerd land wordt hersteld, ‘ecosysteemdiensten’ zoals bestuiving, de watercyclus en ziektebeheer verbeteren… Om nog te zwijgen van de gezondheidsvoordelen voor de landbouwgezinnen die geen of veel minder schadelijke pesticiden gebruiken.

Chemische bedrijven

Chemische bedrijven die hun pesticiden in het Zuiden aan de man willen brengen, verkondigen er vaak dat ze garant staan voor een mooie opbrengst. Of ze beweren dat het onmogelijk is om voedsel te produceren zonder kunstmest en pesticiden. Maar de agro-ecologische projecten bewijzen dat dat niet klopt.

Bovendien verkopen die bedrijven er soms minderwaardige producten. Boeren weten niet hoe ze de stof moeten doseren noch welke veiligheidsmaatregelen ze moeten in acht nemen. Om zeker te zijn, spuiten ze vaak te veel van het product. Een mondmasker of een T-shirt met lange mouwen dragen ze niet. Wat natuurlijk nefast is voor hun gezondheid.

Meer dan 100 koffieplanten stierven

Dat het anders kan, toont het verhaal van koffieboer Patrick in Oeganda. Ook hij raakte eerst gecharmeerd door pesticiden. De overheid bood ze gratis aan met de belofte van een mooie oogst, dus waarom niet gebruiken? Met zijn gezin met 7 kinderen had hij nu eenmaal een stabiel inkomen nodig.

Aanvankelijk leken de chemicaliën goed te werken. “Ik hoefde minder te wieden en er was minder kans op plagen”, vertelt de boer. “Het maakte mijn werk eenvoudiger. Maar na enkele jaren merkte ik dat de insecten die mijn koffieplanten nodig hebben, verdwenen waren. Nadat de oogst het eerste jaar was toegenomen, ging het de jaren erna steil bergaf. De planten verwelkten en de grond werd levenloos. Uiteindelijk stierven meer dan 100 koffieplanten.”

De grond is weer rijk en levend

Door de schrale oogst had hij te weinig geld om zijn kinderen naar school te sturen. Gelukkig stootte hij op COSIL, een partnerorganisatie van de Belgische ngo Broederlijk Delen die werkt rond agro-ecologie. “Ze vertelden me dat mijn problemen waarschijnlijk te maken hadden met het gebruik van synthetische pesticiden. Tijdens een training leerde ik natuurlijke beschermingsmiddelen maken, naast compost en vloeibare mest. Ik plantte nieuwe struiken en COSIL volgde mee mijn plantages op. Vandaag merk ik het verschil: de grond is weer rijk en levend, en de planten geven elk jaar meer oogst. Vroeger oogstte ik 5.000 kg ruwe koffie, vandaag al meer dan 10.000 kg.”

Meer sensibilisering nodig

“De pesticiden die we gratis krijgen, zijn ondertussen verboden in Europa omdat ze schadelijk zijn voor de gezondheid”, voegt boer Patrick er nog aan toe. “Er is dus duidelijk nood aan meer sensibilisering om andere boeren te overtuigen om te kiezen voor een agro-ecologische koffieteelt.” En dat zou meteen ook ons dagelijks kopje koffie ten goede komen.

Reden te over voor de Belgische Ontwikkelingssamenwerking om sterk in te zetten op de agro-ecologische aanpak. België is trouwens ook lid van de Agroecology Coalition en de Group of Friends of Agroecology. De VN-Voedsel- en Landbouworganisatie (FAO) (zie kader) en het VN-Milieuprogramma (UNEP) promoten eveneens de agro-ecologische benadering.