Ook na 50 jaar blijft de OVSE een uniek platform voor dialoog

Op 27 mei 2025 organiseerde onze FOD – samen met het Egmontinstituut – een debat over de toekomst van de Europese veiligheidsarchitectuur, en dat naar aanleiding van de 50^ste  verjaardag van de ondertekening van de Slotakte van Helsinki. Want ondanks de crisis met Rusland blijft de Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking (OVSE) een uniek veiligheidsorgaan voor het Euraziatische continent.

We horen veel over de NAVO tegenwoordig. De Russische inval in Oekraïne heeft immers onze droom van een veilig Europa dooreengeschud. Maar wist je dat ook de Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa (OVSE) een belangrijke rol speelt voor een veilig Europa? De OVSE staat voor dialoog, het overbruggen van verschillen, vertrouwen wekken en de samenwerking tussen landen bevorderen. Eerder bespraken we al uitvoerig de werking van de OVSE.
 

Aparte positie

Binnen de multilaterale organisaties die de wereld rijk is – NAVO, EU, VN… – neemt de OVSE een aparte positie in. Zo vormt de OVSE geen club van gelijkgestemde landen zoals de NAVO. Onder de 57 lidstaten bevinden zich onder andere de VS, Rusland, Belarus, de EU-lidstaten, Oekraïne en de Balkan- en Centraal-Aziatische landen. Met andere woorden, ook landen die met elkaar de degens kruisen, zitten er rond de tafel. Bovendien worden alle beslissingen in consensus genomen.

Ook de multidimensionale aanpak is behoorlijk uniek. De OVSE gaat er immers van uit dat er meerdere dimensies vervuld moeten zijn voor waarachtige vrede. Zo streeft de organisatie op politiek-militair vlak – de 1^ste dimensie – een grotere openheid, transparantie en samenwerking na. Via allerlei verdragen en akkoorden probeert ze aan wapenbeheersing te doen, voor wederzijdse transparantie te zorgen en, waar mogelijk, wapens veilig te bewaren en te vernietigen.

Daarnaast vormen economie en ecologie – de 2^de dimensie – een onmisbaar luik. De OVSE promoot goed bestuur, strijdt tegen corruptie en stimuleert het milieubewustzijn. Zowel de eerlijke verdeling van grondstoffen als een gezond milieu zijn stabiliserende factoren. Want milieuproblemen kunnen vluchtelingenstromen veroorzaken die op hun beurt samenlevingen ontwrichten.

Ten slotte staan mensenrechten en fundamentele vrijheden – de 3^de dimensie – op het voorplan. Ook zij vormen immers de basis van stabiele samenlevingen. De OVSE helpt haar deelnemende staten om democratische instellingen uit te bouwen en eerlijke en transparante verkiezingen te organiseren. Want als staten goed functioneren, zullen ze minder aanleiding hebben tot conflicten met de buurlanden. De OVSE formuleerde bovendien de gouden standaard voor verkiezingswaarnemingen.

Voorts omvat de Helsinki-akte – die 50 jaar geleden de basis legde van de OVSE – 10 principes. Denk aan de onschendbaarheid van grenzen, de vreedzame oplossing van conflicten en het respect voor de soevereiniteit van staten.

50^ste verjaardag in mineur

Met de Helsinki+50-conferentie op 31 juli herdenken we in Finland de 50^ste verjaardag van de Helsinki-akte. Het wordt echter een viering in mineur. Door de invasie in Oekraïne heeft Rusland immers alle 10 principes van de Helsinki-akte met de voeten getreden. Bovendien trok het land zich terug uit diverse wapenbeheersingsverdragen. Als grootmacht lijkt Rusland van oordeel dat het minder gebonden is aan regels en kleinere landen mag domineren. Ook de VS stellen het nut van partnerschappen en allianties steeds meer in vraag.

Maar is de rol van de OVSE daarmee uitgeteld? Hoe moet het verder met de Europese veiligheidsarchitectuur in deze woelige tijden? Om daarop antwoorden te vinden, co-organiseerde onze FOD op 27 mei 2025 een seminarie. Het publiek bestond uit experten, diplomaten, militairen, academici en een aantal studenten.

We geven hieronder een neerslag weer van de voornaamste opinies die aan bod kwamen. Let wel: wat hieronder volgt, is een verzameling van meningen die tijdens het debat geopperd werden, en dus zeker geen officiële Belgische positie.
 

Krachtiger Europa

Het is een feit dat de OVSE een crisis doormaakt. Niet alleen door de Russische agressie maar ook omdat er sinds 2021 geen goedgekeurd budget meer is. Daardoor moet de organisatie te veel steunen op vrijwillige bijdragen.

Dat belet niet dat de OVSE nog een voorname rol te spelen heeft. De multidimensionale benadering heeft duidelijk zijn nut bewezen en ook de 10 principes blijven voor nagenoeg alle OVSE-landen centraal staan. Daar kunnen we niet op toegeven. We kunnen bijvoorbeeld niet toestaan dat grenzen geschonden worden.

In die zin is het van belang om Oekraïne te versterken, tegenstand te bieden tegen Rusland en een militair krachtiger Europa uit te bouwen. De EU moet zijn eigen lot in handen nemen en een geopolitieke speler van belang worden zodat men ons ernstig neemt. Partnerschappen blijven echter cruciaal. Alleen moet de EU erop toezien dat een partnerschap met haar niet als een kost gezien wordt, maar wel degelijk een netto voordeel oplevert.
 

Consensus blijft

Toch zullen Rusland – en zijn trouwe bondgenoot Belarus – steeds onze buren blijven. We zullen dus onvermijdelijk een manier moeten vinden om met hen om te gaan. De OVSE blijft daartoe een ideaal platform omdat het dialoog op gelijke voet toelaat. Blijven praten is cruciaal, zeker als het moeilijk gaat.

Het heeft dan ook geen enkele zin om af te stappen van de consensusregel binnen de OVSE. Want zonder die regel zou een organisatie als de OVSE nooit kunnen bestaan. Als een meerderheid van stemmen zou volstaan voor beslissingen, zou Rusland de OVSE verlaten. En dan trekken we ons terug binnen een groep van gelijkgestemde landen. Terwijl nu net de unieke positie van de OVSE erin bestaat dat we er de dialoog kunnen aangaan met  niet-gelijkgezinde landen. Enkel voor minder belangrijke zaken in verband met dagelijks beheer, zou men kunnen overwegen om van de consensusregel af te wijken.
 

Oor voor bezorgdheden?

Rusland is op dit moment een weinig betrouwbare partner die allicht niet geïnteresseerd is in oprechte gesprekken. Toch menen sommigen dat we oor dienen te hebben voor de bezorgdheden van het land om een toenadering mogelijk te maken. Zo ervaren beleidsmakers in Rusland de zogenaamde ‘kleurenrevoluties’ in Oekraïne en Georgië als bedreigend, of zelfs als een Westerse aanval die hun positie kan aantasten. Vraag is natuurlijk hoeveel begrip men kan opbrengen voor een dergelijke zienswijze.

We kunnen de spanningen op zekere hoogte beheersen of verminderen door middel van wapenbeheersing of vertrouwenwekkende maatregelen. Transparantie – zelfs eenzijdig – kan bijdragen tot stabiliteit. Een eventuele tegenstander dient bewust gemaakt te worden van mogelijk onbedoelde gevolgen van zijn acties. Voorts is het een pluspunt dat noch Rusland noch Belarus – ondanks hun schending ervan – de 10 principes openlijk in vraag durven stellen.
 

Veel geduld

We zullen dus veel geduld moeten opbrengen, maar ook dat behoort tot de traditie van de OVSE. Zo vingen de voorbereidingen voor de Helsinki-akte van 1975 al eind de jaren 1960 aan, terwijl de impact ervan pas duidelijk werd in de jaren 1980 en 1990. Toen bleek immers dat de ideeën rond mensenrechten en vrije informatie-uitwisseling een onmiskenbare invloed hadden op de civiele samenleving en mensenrechtenverdedigers binnen het toenmalige Oostblok. De discussies die we nu voeren, zullen dus mogelijk ook pas een effect hebben binnen enkele decennia.

We bevinden ons vandaag in een onstabiele periode – gelijkaardig aan het begin van de Koude Oorlog – met onzekere grenzen. Daarom hebben we nood aan een OVSE 2.0 die zich ook kan inlaten met de huidige wereldwijde uitdagingen en op die manier de jongeren van nu kan aantrekken. Denk aan de klimaatverstoring, cyberveiligheid, nepnieuws, beïnvloeding van verkiezingen via TikTok, nieuwe vormen van oorlogsvoering zoals met drones, etc.

Van zodra de wapens in Oekraïne zwijgen, zal de OVSE klaarstaan om het terrein op te gaan en zich te wijden aan wederopbouw. Elders blijft de OVSE zich toeleggen op conflictpreventie of -beheersing zoals in de Kaukasus (Armenië en Azerbeidzjan) en Moldavië (Transnistrië). Ook kan nog meer aandacht gaan naar ontmijning in het besef dat Oekraïne het meeste landmijnen ter wereld heeft. Ons land heeft op dat vlak trouwens veel expertise.

Dit evenement gaf de mogelijkheid om verschillende perspectieven in dialoog te laten treden, wat zeer nuttig was naar aanloop van de herdenking van 50 jaar Helsinki-akte in Finland. Ons land zal uiteraard ook deelnemen aan de Helsinki+50-conferentie deze zomer en wil zo een bijdrage leveren aan de Finse denkoefening rond de toekomst van de OVSE.