Check-up fundamentele waarden: laten we onze dialoog versterken!

Wat maakt de Europese Unie zo uniek? De interne markt heeft van Europa een van de meest aantrekkelijke en welvarende plekken om te leven gemaakt. Het Gemeenschappelijk Buitenlands en Veiligheidsbeleid geeft ons een sterke stem in de wereld. Maar wat de Unie werkelijk uniek maakt is dat we een waardengemeenschap zijn. Op die basis is de Unie erin geslaagd om landen, gemeenschappen en volkeren bij elkaar te brengen, Europa’s langste periode van vrede mogelijk te maken, en een eigen Europese identiteit en manier van leven te scheppen.

In het hart van de Europese waarden bevinden zich respect voor menselijke waardigheid, vrijheid, democratie, gelijkheid, rechtsstaat en respect voor mensenrechten. Deze waarden zijn niet ergens in een annex met een lange lijst van juridische bepalingen weggestopt. Nee, ze staan in artikel 2 van het Verdrag inzake de Europese Unie, pal na artikel 1 dat de EU in het leven roept. Deze prominente plaats is gerechtvaardigd: het laat zien dat deze waarden gegraveerd staan in onze Europese identiteit, en onderdeel uitmaken van ons gemeenschappelijke verhaal. Een verhaal dat we niet alleen delen met onze meer dan 500 miljoen burgers, maar dat tevens miljoenen voorbij onze Europese kusten inspireert.

De rechtsstaat neemt onder deze waarden een belangrijke plaats in. Sommigen hebben het de ‘waarborg van de waarborgen’ genoemd: het werkt als een verzekering dat democratieën in staat stelt om goed te functioneren, en verzekert dat burgers en bedrijven aanspraak op hun rechten kunnen maken bij onafhankelijke rechters. Inderdaad: de rechtsstaat is de grondslag van onze samenlevingen. Zoals John Locke het kernachtig omschreef: “Waar de wet eindigt, begint de tirannie.”

Daarom moeten we meer doen om de centrale rol die de rechtsstaat binnen de EU verdient waar te maken. We moeten er meer aandacht aan besteden. Wat nog altijd ontbreekt is een reguliere dialoog tussen lidstaten over het functioneren van de rechtsstaat in onze respectievelijke samenlevingen. We zijn ervan overtuigd dat het nodig is om een nieuw mechanisme op te zetten dat ons in staat stelt om inclusieve en open discussies tussen gelijken te voeren. Als we het kunnen hebben over visquota, CO2-uitstoot en gegevensbeschermingsstandaarden, dan zouden we toch vergelijkbare intensieve gesprekken moeten kunnen voeren over de staat van de rechtsstaat in onze landen.

Daarom stellen we voor een periodiek peerreviewmechanisme inzake de rechtsstaat in het leven te roepen. Concreet zou zo’n mechanisme ons in staat moeten stellen om een substantiële gedachtewisseling te hebben over de manier waarop de rechtsstaat in het juridische en politieke systeem in ieder van de lidstaten wordt geïmplementeerd, gemonitord, gewaarborgd en versterkt. Het gaat niet om nog een corrigerend instrument of zelfs de mogelijkheid van sancties. Als uitgangspunt van het debat zouden we de inzichten van experts en onafhankelijke informatie van bronnen waaronder nationale, Europese en internationale organisaties gespecialiseerd in de rechtsstaat kunnen gebruiken. De peer review zal gebeuren in een tevoren bepaalde volgorde waarbij iedereen een keer aan de beurt komt. Aan het einde van iedere review hopen we dat de discussies in een feitelijk rapport samengevat kunnen worden. We beogen vanzelfsprekend een gestroomlijnd en doeltreffend mechanisme zonder dubbeling met reeds bestaande instrumenten. Een dergelijk mechanisme stelt ons in staat een dialoog te voeren over de bescherming en bevordering van de rechtsstaat in al onze landen, op gelijke voet en op een reguliere basis: op die manier vult het een belangrijke lacune in onze EU-gereedschapskist, en geeft het ons de mogelijk om best practices te delen.

En marge van de Raad Algemene Zaken van 19 maart jl. bespraken we, samen met onze Europese collega’s, de algemene uitgangspunten van dit mechanisme, waar brede steun bleek te zijn om de details en precieze modaliteiten nu verder uit te werken. We maken ons geen illusies dat deze dialoog makkelijk zal worden: het zal van alle lidstaten de politieke geest vergen om van elkaar te willen leren, argumenten van elkaar serieus te nemen, en oprecht toegewijd te zijn om de rechtsstaat op onze eigen bodem te versterken. Maar het zendt een duidelijk signaal naar zowel onze burgers als de Europese instituties dat wij, de lidstaten, onze verantwoordelijkheid serieus nemen om de rechtsstaat te respecteren en te beschermen, en onze waardengemeenschap versterken. We zijn er, twee maanden voor de Europese verkiezingen, van overtuigd dat dit een belangrijk signaal is om af te geven. We zijn het aan onze burgers verschuldigd.

Minister Reynders is vicepremier en minister van Buitenlandse Zaken van België
Minister Roth is Minister van Staat voor Europa van Duitsland
Minister Blok is Minister van Buitenlandse Zaken van Nederland